بەرابەر بە |

ریفراندۆم، ده‌رئه‌نجام و کاردانه‌وه‌کان

s_580_300_16777215_10_images_manshet_hashm.jpg

 هاشم رۆستەمی- بەشی یەکەم:
ریفراندۆمی کوردستانی باشوور له‌ 25.9.2017 بۆ سه‌ربه‌خۆیی، یه‌کێک له‌و رووداوانه‌ی جیهانه‌‌ که‌ تا ئێستا زۆرترین کاردانه‌وه‌ی نێوخۆیی، ناوچه‌یی و جیهانی به‌ دوای خۆیدا هێناوه‌. ئه‌مه‌ش هه‌م پێوه‌ندی به‌ هه‌ڵکه‌وته‌ی جوگرافیایی هه‌یه‌ و هه‌م پێوه‌ندی به‌و غه‌دره‌ مێژوویه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ سه‌دان ساڵه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ ده‌رحه‌قی خه‌ڵکی کوردستان کراوه‌ و تا ئێستا ش به‌رده‌وامه‌. که‌ باسی هه‌ڵکه‌وته‌ی جوگرافیایی ده‌که‌ین، لازمه‌ له‌ دوو بواردا سه‌رنج بده‌ینه‌ بابه‌ته‌که‌. ئێستا ئیتر که‌م که‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ که‌ کوردستان(لێره‌دا مه‌به‌ستم کوردستانی باشووره‌) له‌ بواری جوگرافیایی له‌م به‌شه‌ له‌ کوره‌ی زه‌وی هه‌ڵکه‌وتوه‌ که‌ پره‌ له‌ داهاتی سروشتیی ژێر زه‌وی و سه‌ر زه‌وی، که‌ ئه‌مه‌ش وای کردوه‌ له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ ده‌سته‌ڵاته‌کانی دوور و نزیک چاوی ته‌ماعیان تێبریوه‌ و هه‌ر لایه‌نه‌ و، ویستوویه‌تی به‌شێک له‌و سه‌روه‌ته‌ سروشتییه‌ بۆ خۆی به‌ تاڵان به‌رێ. هه‌ر له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ بوو،‌ له‌ گه‌رمه‌ی شه‌ری یه‌که‌می جیهانیدا که‌ له‌ ئه‌ساسدا بۆ دابه‌ش کردنه‌وه‌ی جیهان بوو له‌ به‌ینی زلهێزه‌کاندا، په‌یمانی "سایکس پیکۆ" له‌ به‌ینی بریتانیا و فه‌رانسه‌ مۆر کرا و دواتر چه‌ند په‌یماننامه‌ی دیکه‌شی به‌ دوادا هاتن و به‌و شێوه‌یه‌ کوردستانی ژێر ده‌سته‌ڵاتی ئیمپراتۆری عوسمانی به‌ سه‌ر سێ ده‌وڵه‌تی تازه‌ دامه‌زراوی تورکیه‌، سوریه‌ و عێراقدا دابه‌ش کرا. دابه‌ش کردنێک که‌ خه‌ڵکی کوردستان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پێ رازی نه‌بووه‌ و له‌و کاته‌وه‌ تا ئێستا بۆ سڕینه‌وه‌ی ئه‌وه‌ غه‌دره‌ مێژوویه‌ که‌ لێی کراوه‌، به‌رده‌وام له‌ خه‌بات و تێکۆشاندا بووه‌، خه‌بات وتێکۆشانێک که‌ بێ گومان نرخێکی یه‌کجار زۆری له‌ پێناودا دراوه‌، نرخ و تراژیدیایه‌ک که‌ قه‌له‌م له‌ ئاست نووسینیدا کۆڵه‌واره‌! به‌و وه‌به‌ر چاوگرتنی ئه‌و پێشه‌کییه‌ کورته‌ بۆمان مه‌علوم ده‌بێ که بۆچی ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی باشووری کوردستان ئه‌و هه‌موو کاردانه‌ "نیگه‌تیڤ و پۆزه‌تیفه‌ی" به‌ دوای خۆیدا هێناوه. ده‌کرێ ده‌رئه‌نجام و کاردانه‌وه‌کان به‌ سه‌ر سێ ده‌سته‌ی نێو خۆیی، ناوچه‌یی و جیهانیدا دابه‌ش بکه‌ین که‌ بێ گومان هه‌ر یه‌کێک له‌و‌ سێ ده‌سته‌یه‌ش له‌ نێو خۆیی دا به‌ سه‌ر دووبه‌ره‌ی "نیگه‌تیڤ و پوزه‌تیفدا" دابه‌ش ده‌بن. ده‌رئه‌نجامه‌ به‌راییه‌ نێو خۆیه‌کان: 1-بۆ یه‌که‌م جار له‌ مێژووی بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی خه‌ڵکی کوردستاندا، به‌ شیوه‌ی ره‌سمی و ته‌واو دێمکوراتیک ده‌نگی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی کوردستان له‌ سندووقه‌کانی ده‌نگداندا، تێکه‌ڵی ده‌نگی حیزب و رێکخراوه‌ سیاسیه‌کانی کوردستان بوو، هه‌موان به‌ یه‌که‌وه‌ هاواریان کرد که‌ سه‌ربەخۆییان ده‌وێ و ده‌خوازن ده‌وڵه‌تی کوردستان بونیاد بنێن و بۆ خۆیان خاوه‌نی راسته‌قینه‌ی خاکی خۆیان بن، تا ئیزن نه‌ده‌ن چیتر داهاتی ئه‌و سه‌روه‌ت و سامانه‌ی کوردستان له‌ دژی خۆیان به‌ کار بهێنرێته‌وه. 2-هه‌ر چه‌ند هه‌رگیز هه‌ستی سه‌ربه‌خۆییخوازیی له‌ کۆمه‌ڵگای کوردستاندا لاواز نه‌بووه‌، به‌ڵام زۆر ئاشکرایه‌ که‌ ئه‌م ریفراندۆمه‌ ئه‌و هه‌سته‌ی زیاتر جۆش دا و، ئێستا هه‌ر تاکێکی کورد به‌ شانازیی زیاتره‌وه‌ کار بۆ سه‌ربه‌خۆیی کوردستان ده‌کات. 3-به‌ زۆر هۆ، که لێره‌دا ناکرێ ئاماژه‌یان پێ بکه‌ین، یه‌ک دوو ساڵ بوو که‌ له‌ باشووری کوردستان، ململانێ سیاسیه‌کان به‌ ئاقارێکی خه‌راپدا رۆیشتبوون و دردۆنگی و ناته‌بایی باڵی به‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگادا کێشا بوو. ئه‌م ناته‌باییه‌ش له‌ لایه‌ک زۆر قه‌یرانی سیاسی و ئابووری و ته‌نانه‌ت کۆمه‌ڵایه‌تیشی به‌ دوایدا خۆیدا ‌هێنابوو، له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ ببوه‌ هۆی جۆرێک له‌ بۆشایی و که‌لێن، که‌ له‌و که‌لێنانه‌دا دوژمنانی جۆراوجۆری کوردستان توانیبویان نفوز بکه‌ن تا هه‌م که‌لێنه‌کان به‌رفرانتر بکه‌ن، هه‌م زیاتر چی پێی خۆیان قاییم بکه‌ن. به‌ڵام به‌ خۆشیه‌وه‌ پرۆسه‌ی به‌رێوه‌ چوونی ریفراندۆم، بوو به‌ هۆی دروست بوونه‌وه‌ی جۆرێک کۆ ده‌نگی سیاسی و نیشتیمانی و کارا کردنه‌وه‌ی پارلمانیش که‌ دوو ساڵ بوو ده‌وامی نه‌ ده‌کرد. هه‌ر چه‌ند تاکی دلسۆزی کوردستان هیوادار بوو که‌ ئه‌م کۆده‌نگیه‌ گشتگیرتر بایه‌ و هیچ که‌س و لایه‌نێک له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی کۆده‌نگیکه‌ نه‌بان. که‌چی مخابن تا ئێستاش ئه‌م پرۆسه‌یه‌ بێ که‌م کوری نیه‌، بۆیه‌ هیوادارین که‌ سه‌رکردایه‌تی سیاسی کوردستان زیاتر سه‌رنج بخه‌نه‌ سه‌ر ئه‌و که‌لێنه‌وه‌ و هه‌وڵی پر کردنه‌وه‌ی بده‌ن. 4- گه‌رانه‌وه‌ بۆ ڕا و ده‌نگی جه‌ماوه‌ر، یه‌کێکی دیکه‌ له‌و خاڵه‌ سه‌رنج راکێشانه‌یه‌ کا ناکری ئاماژه‌ی پێ نه‌کرێ. ئێستا ئیتر تاکی کۆمه‌ڵگای کوردستان زیاتر هه‌ست به‌ بوونی خۆی ده‌کات. ده‌زانێت که‌ بۆ خۆی بریاری له‌ چاره‌ نووسی خۆی داوه‌ و ئاماده‌شه‌ قبوڵی ده‌ست که‌وت و لێکه‌ته‌کانی بکات. با هه‌ر لێره‌دا ئاماژه‌ به ‌وه‌ش بکه‌م که‌ خه‌ڵکی کوردستان، حیزب و رێکخراوه‌ سیاسیه‌کانی خۆیان له‌وه‌ دڵنیا کرده‌وه‌ که‌ له‌ کاتی یه‌کده‌نگی ئه‌واندا و کار کردن بۆ چاره‌ سه‌ری پرسه‌ نیشتیمانیه‌کان، ئه‌وان ته‌نیا نین و جه‌ماوه‌ری خه‌ڵکی کوردستان پشتیوانیانه. به‌ شێوه‌ی گشتی ده‌توانین بڵێن:‌ ریفراندۆم لێک گرێدانی ده‌نگی ره‌سا و مافخوازنه‌ی کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک و قرمه‌ی چه‌کی ده‌ستی پێشمه‌رگه‌کانی دوێنێ و ئه‌مرۆ و سبه‌ینێی رێی رزگاری نیشتیمان بوو ‌5-یه‌کێک له‌ ده‌رئه‌نجامه‌ هه‌ره‌ باشه‌کانی ئه‌م ریفراندۆمه‌ ئه‌وه‌ بوو که‌ خه‌ڵکی ناوچه‌کانی ده‌ره‌وه‌ی ئیداره‌ی هه‌رێمی کوردستانیش به‌شدارییان تێدا کرد. به‌شداری کردنی ئه‌و ناوچانه‌ که‌ له‌ راستیدا به‌ تاکتیکێکی زۆر ده‌قیق به‌ره‌و پێش چوو، گرێ کوێره‌ی چه‌ندین ساڵه‌ی ئه‌و ناوچانه‌ی کردۆته‌وه‌. ده‌نگدانه‌که‌ له‌و ناوچانه‌ کاتێک زیاتر پر مانا ده‌بێ که‌ سه‌رنج بده‌ین به‌شێکی زۆر له‌ عاره‌ب و تورکمان و ئاشووری و... سه‌رجه‌م پێکهاته‌کانی ئه‌و ناوچانه‌ شان به‌شانی کورده‌کان ده‌نگیان به‌ سه‌ربه‌خۆیی کوردستان و، کوردستانی بوونی ئه‌و ناوچانه‌ داوه. نابێ له‌ بیرمان بچێ که‌ ئه‌و ناوچانه‌ و له‌ سه‌رووی هه‌موویان که‌رکووک، خاڵی جێگه‌ی سه‌رنجی هه‌موو جیهان و به‌ تایبه‌ت عێراق و تورکیه‌ و ئێرانن. له‌ کۆتایی ئه‌م به‌شه‌دا با ئاماژه‌ به‌وه‌ بکه‌م، هه‌روه‌ک له‌ سه‌ره‌تاوه‌ باسم کرد، له‌ هه‌ر سێ بواری نێۆ خۆیی، ناوچه‌یی و جیهانی دا خاڵی باش و خه‌راپ دیارن. خاڵی دیار و لاوازی ئه‌و ریفراندۆمه‌ که‌ بکرێ له‌ بواری نێو خۆیی دا باسی بکه‌یه‌ین ئه‌وەیە‌ که‌ مخابن ده‌رسه‌دێکی جێگه‌ی سه‌رنج له‌ پرۆسه‌ی ده‌نگداندا به‌شداریان نه‌ کردبوو. له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ نێو خۆیی، پارلمانی و شوراکان یا سه‌رۆکایه‌تیشدا ره‌نگه‌ که‌س ئه‌و چاوه‌روانیه‌ی نه‌بێ که‌ سه‌رجه‌م کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک به‌شداری له‌ پرۆسه‌که‌دا بکه‌ن، به‌ڵام گومان له‌ وه‌دا نیه‌ که‌ بۆ پرسێکی ئاوا چاره‌ نووس ساز چاوه‌روان ده‌کرا که‌ خه‌ڵکێکی زۆر زیاتر به‌ به‌ڵی به‌شداری ده‌نگ دانه‌که‌یان کردبا. له‌وه‌ش خه‌راپتر ئه‌وه‌ بوو که‌ مخابن گروپێک به‌ ناوی "نه‌خێر له‌ ئێستادا" زۆر به‌ جیددی له‌ دژی پرۆسه‌ی سه‌ربه‌خۆیی کوردستان چه‌واشه‌ کارییان کرد و هه‌وڵیان دا که‌سانێک به‌ لارێدا به‌رن. درێژه‌ی هه‌یه‌....